Gdy trzeba szybko określić epokę „Makbeta”, najważniejsze jest rozdzielenie trzech rzeczy: czasu powstania dramatu, epoki literackiej oraz czasu akcji. Utwór Szekspira powstał około 1606 roku, należy do angielskiego renesansu i epoki jakobińskiej, a jego wydarzenia rozgrywają się w średniowiecznej Szkocji.
Najważniejsze fakty o epoce „Makbeta” w jednym miejscu
- Epoka literacka: renesans, dokładniej późny renesans angielski.
- Okres historyczno-teatralny: epoka jakobińska, związana z panowaniem Jakuba I.
- Czas powstania: około 1606 roku, choć dokładna data nie jest pewna.
- Czas akcji: średniowieczna Szkocja, około XI wieku.
- Najtrafniejsza odpowiedź szkolna: „Makbet” to tragedia renesansowa z wyraźnymi cechami zapowiadającymi barok.
Do jakiej epoki należy „Makbet”
Najkrócej można odpowiedzieć, że „Makbet” należy do renesansu, a dokładniej do angielskiego renesansu przełomu XVI i XVII wieku. W szkolnej klasyfikacji taka odpowiedź jest poprawna, ale nie pokazuje całej złożoności utworu.
Dramat powstał prawdopodobnie około 1606 roku, już po objęciu angielskiego tronu przez Jakuba I. Z tego powodu badacze często określają go także jako dzieło epoki jakobińskiej. Był to etap angielskiej kultury następujący po epoce elżbietańskiej, nadal należący jednak do szeroko rozumianego renesansu.
Nie należy mylić daty napisania z czasem przedstawionym w fabule. Szekspir opowiada o królu Szkocji Makbecie, który według kronik żył w XI wieku. Średniowieczne realia są więc tworzywem historycznym dramatu, ale nie określają epoki literackiej autora.
Dlaczego sama odpowiedź „renesans” nie wyczerpuje tematu
Trudność bierze się z tego, że „Makbet” powstał w momencie przejściowym. Z jednej strony widać w nim renesansowe zainteresowanie człowiekiem, jego sumieniem i odpowiedzialnością. Z drugiej pojawiają się obrazy grozy, proroctwa, widma, chaos natury i poczucie, że świat utracił stabilność, co kojarzy się z wrażliwością barokową.
Trzeba jednak uważać na zbyt prostą formułę „Makbet to barok”. W polskiej historii literatury barok rozpoczyna się później niż angielska epoka jakobińska, dlatego bezpieczniej mówić o późnym renesansie z elementami zapowiadającymi barok. Taka odpowiedź jest dokładniejsza i pokazuje, że rozumiesz różnicę między epokami w Anglii i w Polsce.
| Co określamy | Najtrafniejsza odpowiedź | Dlaczego |
|---|---|---|
| Epokę literacką | Renesans | Dramat wyrasta z angielskiego teatru renesansowego. |
| Okres panowania | Epoka jakobińska | Utwór powstał za panowania Jakuba I. |
| Widoczne tendencje | Przełom renesansu i baroku | Obok humanizmu pojawiają się groza, fantastyka i wizja świata pogrążonego w chaosie. |
| Czas akcji | Średniowiecze | Fabuła odwołuje się do dziejów XI-wiecznej Szkocji. |
Jak cechy epoki widać w dramacie Szekspira
Człowiek odpowiedzialny za własne decyzje
Renesans mocno interesował się człowiekiem, jego rozumem, ambicjami i wyborami moralnymi. Makbet nie jest bezwolną marionetką przepowiedni. Czarownice podsuwają mu możliwość zdobycia korony, ale to on podejmuje decyzję o zamordowaniu Dunkana. Najważniejszy pozostaje więc konflikt między ambicją a sumieniem.
Podobnie można odczytać Lady Makbet. Początkowo wydaje się silniejsza i bardziej zdecydowana od męża, lecz później nie potrafi uwolnić się od poczucia winy. Jej obłęd pokazuje, że zbrodnia nie kończy się w chwili popełnienia czynu, lecz trwa w psychice bohatera.
Fantastyka, groza i odwrócenie porządku
Trzy czarownice, duch Banka i prorocze wizje wprowadzają do tragedii elementy nadprzyrodzone. Nie służą one wyłącznie budowaniu atmosfery. Pokazują świat, w którym granica między prawdą a złudzeniem staje się niepewna, a człowiek nie potrafi już ufać własnym zmysłom.
W dramacie zło przenika także naturę. Po zabójstwie Dunkana pojawiają się niezwykłe zjawiska, a noc, ciemność i burza wzmacniają wrażenie rozpadu ładu. To właśnie ten motyw chaosu sprawia, że utwór można czytać jako dzieło stojące na granicy renesansowego humanizmu i barokowego niepokoju.
Przeczytaj również: Burleska - czym jest i jak rozpoznać jej komizm?
Język jako narzędzie budowania epoki
Szekspir nie opisuje grozy wyłącznie przez wydarzenia. Buduje ją również za pomocą kontrastów, symboli i obrazowych określeń. Ciemność, krew, sen i choroba tworzą sieć powracających motywów, które pomagają zobaczyć przemianę Makbeta oraz Lady Makbet.
Przy analizie takich fragmentów przydatna jest wiedza o tym, czym jest epitet w literaturze. W „Makbecie” określenia nie tylko ozdabiają wypowiedzi, ale też budują nastrój, wzmacniają kontrasty i podpowiadają, jak oceniać przedstawiony świat.
Epoka powstania a przesłanie „Makbeta”
Ważnym tłem dramatu jest pytanie o prawowitą władzę. Makbet zdobywa koronę przez zbrodnię, dlatego jego panowanie od początku jest skażone. Szekspir pokazuje, że władza pozbawiona moralnych podstaw prowadzi nie do bezpieczeństwa, lecz do podejrzliwości, przemocy i samotności.
Ten temat miał szczególne znaczenie w czasach Jakuba I. Król interesował się kwestią władzy monarszej, a dramat wyraźnie przeciwstawia dobrego władcę, takiego jak Dunkan czy później Malcolm, tyranowi, który podporządkowuje państwo własnym lękom.
Warto też odróżnić fakty historyczne od literackiego przetworzenia. Szekspir korzystał z dawnych kronik, ale zmienił wiele szczegółów, aby stworzyć zwartą tragedię o ambicji i winie. Ta zasada przydaje się również przy lekturach opartych na historii, między innymi podczas pracy z materiałami dotyczącymi analizy literatury wojennej.
Jak odpowiedzieć na pytanie o epokę na sprawdzianie
Najlepsza odpowiedź powinna być krótka, ale precyzyjna. Samo słowo „renesans” może wystarczyć przy prostym pytaniu, jednak pełniejsze wyjaśnienie pokazuje znajomość kontekstu i chroni przed pomyleniem epoki literackiej z czasem akcji.
Możesz napisać: „Makbet” Williama Szekspira to tragedia angielskiego renesansu, powstała około 1606 roku, w epoce jakobińskiej. Utwór ma także cechy zapowiadające barok, między innymi zainteresowanie grozą, fantastyką i chaosem świata. Czas akcji przypada natomiast na średniowieczną Szkocję.”
Najczęstszy błąd polega na zapisaniu, że dramat należy do średniowiecza, ponieważ przedstawia średniowiecznego władcę. Drugi błąd to uznanie go bez zastrzeżeń za barok. W pracy szkolnej najlepiej najpierw podać renesans i epokę jakobińską, a dopiero potem wspomnieć o barokowych cechach utworu.
Jedno rozróżnienie, które porządkuje całą lekturę
Najprościej zapamiętać to tak: autor i forma należą do renesansu, moment historyczny do epoki jakobińskiej, a wydarzenia do średniowiecza. Barok nie jest tu podstawową etykietą, lecz określeniem silnych tendencji obecnych w dramacie.
Takie rozdzielenie od razu ułatwia interpretację. Pokazuje, dlaczego „Makbet” jest jednocześnie tragedią o renesansowym zainteresowaniu ludzkim wyborem i przejmującym obrazem świata, w którym po zbrodni rozpadają się ład, sumienie oraz poczucie bezpieczeństwa.
