Wylosowanie jawnego tematu na ustnej maturze nie oznacza, że wystarczy odtworzyć gotową odpowiedź z pamięci. Trzeba jeszcze pokazać, jak działa motyw, symbol, groteska, tytuł czy nawiązanie do innego utworu. Poniżej porządkuję listę pytań na maturę 2026, wyjaśniam miejsce teorii literatury i pokazuję schemat odpowiedzi, który można przećwiczyć na każdej lekturze.
Najważniejsze ustalenia przed nauką jawnych tematów
- 76 pytań obejmuje oficjalna lista jawnych zadań na lata 2026-2028.
- Temat jawny dotyczy pierwszego zadania na ustnym egzaminie z języka polskiego.
- Każda odpowiedź wymaga lektury wskazanej w poleceniu oraz wybranego kontekstu.
- Teoria literatury nie tworzy osobnego działu, ale pomaga wyjaśniać motywy, symbole, gatunki i sposoby przedstawiania świata.
- Egzamin trwa 30 minut, w tym 15 minut przygotowania, 10 minut wypowiedzi i 5 minut rozmowy.
Jak wygląda pula pytań jawnych na maturę 2026
CKE opublikowała 76 zadań jawnych obowiązujących w części ustnej języka polskiego w latach 2026-2028. Zdający losuje zestaw z dwoma zadaniami. Pierwsze pochodzi z udostępnionej listy i odnosi się do konkretnej lektury obowiązkowej, natomiast drugie jest niejawne i zawiera dołączony tekst literacki, nieliteracki albo materiał ikoniczny.
W praktyce oznacza to, że lista daje bardzo konkretny punkt wyjścia, ale nie zwalnia z czytania lektur. Jawny temat może dotyczyć tylko jednego problemu, a znajomość utworu będzie potrzebna także w części pisemnej. Sama lista nie obejmuje całej problematyki żadnej książki.
| Numery | Lektura | Główne zagadnienia |
|---|---|---|
| 1-3 | Biblia | cierpienie niezawinione, niestałość świata, koniec świata |
| 4-6 | Mitologia Jana Parandowskiego | poświęcenie, wina i kara, miłość silniejsza niż śmierć |
| 7 | Iliada Homera | heroizm w zmaganiu się z losem |
| 8-9 | Antygona Sofoklesa | prawa boskie i ludzkie, przeznaczenie |
| 10 | Lament świętokrzyski | motyw cierpiącej matki |
| 11 | Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią | taniec śmierci |
| 12 | Pieśń o Rolandzie | średniowieczny wzorzec rycerza |
| 13-15 | Makbet Williama Szekspira | odpowiedzialność moralna, los, władza |
| 16-17 | Skąpiec Moliera | pieniądze a szczęście, konflikty rodzinne |
| 18 | Satyry Ignacego Krasickiego | wady ludzkie w krzywym zwierciadle satyry |
| 19-20 | Romantyczność i ballady Adama Mickiewicza | duch a rozum, ludowa sprawiedliwość |
| 21-29 | Dziady część III Adama Mickiewicza | młodzież pod zaborami, mesjanizm, społeczeństwo wobec zaborcy, Bóg, sny i widzenia, motywy biblijne, dobro i zło, wolność, samotność |
| 30-35 | Lalka Bolesława Prusa | miłość, praca, majątek i pochodzenie, marzenia i rzeczywistość, miasto, wspomnienia |
| 36 | Potop Henryka Sienkiewicza | odwaga i tchórzostwo |
| 37-41 | Zbrodnia i kara Fiodora Dostojewskiego | słabości, wina i kara, poświęcenie, motywy postępowania, przemiana bohatera |
| 42-46 | Wesele Stanisława Wyspiańskiego | brak porozumienia między grupami, chłopi i inteligencja, wizja Polski, widma i zjawy, taniec |
| 47 | Chłopi Władysława Stanisława Reymonta | obyczaj i tradycja |
| 48-53 | Przedwiośnie Stefana Żeromskiego | tytuł, wojna i rewolucja, odbudowa Polski, młodość, autorytet, utopia i rzeczywistość |
| 54-55 | Ferdydurke Witolda Gombrowicza | groteska, presja otoczenia |
| 56 | Proszę państwa do gazu Tadeusza Borowskiego | człowiek zlagrowany jako ofiara systemu |
| 57-58 | Inny świat Gustawa Herlinga-Grudzińskiego | znaczenie tytułu, konsekwencje zniewolenia |
| 59-61 | Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall | godność, Zagłada, walka o życie |
| 62-65 | Dżuma Alberta Camusa | poświęcenie, cierpienie i śmierć, przyjaźń, postawy wobec zła |
| 66-69 | Rok 1984 George’a Orwella | doskonałe państwo, wolność, propaganda, nowomowa |
| 70-72 | Tango Sławomira Mrożka | bunt, konflikt pokoleń, normy społeczne |
| 73 | Górą „Edek” Marka Nowakowskiego | nawiązanie do innego tekstu |
| 74 | Miejsce Andrzeja Stasiuka | ważne miejsca w życiu człowieka |
| 75 | Profesor Andrews w Warszawie Olgi Tokarczuk | stan wojenny z perspektywy obcokrajowca |
| 76 | Podróże z Herodotem Ryszarda Kapuścińskiego | znaczenie podróżowania |
Najwięcej tematów przypada na „Dziady część III”, „Lalkę”, „Zbrodnię i karę” oraz „Przedwiośnie”. Nie oznacza to jednak, że można ograniczyć przygotowanie tylko do tych utworów. Każda lektura z listy ma przynajmniej jeden temat, a wylosowanie mniej rozbudowanego zestawu wcale nie gwarantuje łatwej odpowiedzi.
Gdzie w tych pytaniach pojawia się teoria literatury
Teoria literaturyto wiedza o tym, jak zbudowany jest utwór i jakimi środkami tworzy znaczenia. Na maturze nie chodzi o recytowanie definicji. Termin ma pomóc wyjaśnić konkretny fragment, zachowanie bohatera, konstrukcję świata przedstawionego albo sposób oddziaływania tekstu.
Najłatwiej zauważyć to w kilku grupach tematów. Pytania o „motyw tańca”, „motyw samotności” czy „motyw winy i kary” sprawdzają, czy potrafisz prześledzić powtarzający się element w utworze i nadać mu znaczenie. Motyw nie jest pojedynczym słowem, lecz rozpoznawalnym tematem, obrazem lub sytuacją powracającą w literaturze.
| Pojęcie | Jak wykorzystać je w odpowiedzi | Przykładowe pytania |
|---|---|---|
| Motyw | Wskaż, gdzie się pojawia, kto go reprezentuje i jak zmienia sens utworu. | taniec, samotność, cierpienie, podróż |
| Symbol | Wyjaśnij, że obraz lub przedmiot ma znaczenie szersze niż dosłowne. | widma i zjawy w „Weselu” |
| Groteska | Pokaż połączenie komizmu, deformacji i niepokoju oraz jego funkcję krytyczną. | „Ferdydurke”, „Tango” |
| Intertekstualność | Omów, po co autor przywołuje, przekształca lub parodiuje wcześniejszy tekst. | „Górą ‘Edek’”, motywy biblijne w „Dziadach” |
| Tytuł | Połącz tytuł z fabułą, bohaterem, symbolem i głównym problemem utworu. | „Przedwiośnie”, „Inny świat” |
| Gatunek i konwencja | Wyjaśnij, jak forma utworu wpływa na sposób pokazania świata. | satyra, dramat symboliczny, literatura łagrowa |
Przykładowo przy pytaniu o groteskowy obraz świata w „Ferdydurke” nie wystarczy powiedzieć, że utwór jest dziwny i zabawny. Trzeba wskazać deformację rzeczywistości, przesadę i mieszanie komizmu z lękiem, a potem wyjaśnić, że taki sposób przedstawienia ośmiesza formy narzucane człowiekowi przez społeczeństwo.
Podobnie temat o symbolicznym znaczeniu widm i zjaw w „Weselu” wymaga czegoś więcej niż wymienienia Stańczyka, Rycerza czy Wernyhory. Każda zjawa reprezentuje określony problem historyczny albo społeczną słabość, dlatego symbol trzeba połączyć z diagnozą polskiego społeczeństwa.
Jak przygotować odpowiedź, która wykorzystuje kontekst
W zadaniu pierwszym trzeba omówić wskazane zagadnienie na podstawie lektury oraz uwzględnić wybrany kontekst. Może nim być inny utwór, epoka, historia literatury, teoria literatury, biografia autora albo wydarzenia historyczne. Najbezpieczniej wybierać taki kontekst, który naprawdę pomaga rozwinąć tezę.
Dobry kontekst nie wygląda tak: „Podobny motyw występuje też w „Antygonie””. To dopiero zapowiedź. Lepsza będzie krótka interpretacja, na przykład: w „Antygonie” konflikt praw boskich i ludzkich prowadzi do tragedii, natomiast w „Dziadach część III” spór z Bogiem zostaje pokazany jako bunt jednostki przekonanej o własnej wyjątkowej misji.
W przypadku teorii literatury kontekstem może być nazwanie konwencji albo środka artystycznego. Przy „Dżumie” można odwołać się do paraboli, czyli utworu, którego wydarzenia mają znaczenie wykraczające poza konkretną historię. Epidemia staje się wtedy obrazem zła i próby moralnej, a nie wyłącznie wydarzeniem w mieście Oran.
Sam stosuję prostą zasadę. Jeśli po usunięciu kontekstu odpowiedź nadal ma dokładnie ten sam sens, kontekst prawdopodobnie został dopisany na siłę. Powinien coś dopowiadać, poszerzać interpretację albo pokazywać, że omawiany problem ma więcej niż jedno oblicze.
Przeczytaj również: Wers w poezji i piosence - co oznacza i jak go rozpoznać?
Prosty schemat wypowiedzi
- Teza - odpowiedz wprost na pytanie i zajmij stanowisko.
- Argument z lektury - wskaż bohatera, wydarzenie, scenę lub sposób przedstawienia problemu.
- Analiza - wyjaśnij, co ten przykład mówi o zagadnieniu.
- Kontekst - dodaj drugi utwór, epokę albo pojęcie teoretycznoliterackie i pokaż związek.
- Wniosek - wróć do tezy, ale sformułuj ją pełniej.
Taki układ jest znacznie skuteczniejszy niż streszczenie całej lektury. Egzaminator nie potrzebuje chronologicznego opowiadania fabuły, tylko argumentacji podporządkowanej tematowi. Jeśli przywołujesz wydarzenie, od razu dopowiedz, dlaczego ma ono znaczenie dla rozważanego problemu.
Jak ćwiczyć 76 tematów bez uczenia się 76 gotowców
Największym błędem jest przygotowanie osobnej, sztywnej przemowy do każdego pytania. Taki sposób nauki zajmuje dużo czasu, a podczas egzaminu łatwo zgubić się, gdy temat zostanie ujęty nieco inaczej. Lepiej budować bank motywów, bohaterów, scen i kontekstów, które można elastycznie łączyć.
Do każdej lektury przygotuj jedną kartę pracy. Powinny znaleźć się na niej: główny problem utworu, trzy ważne sceny, charakterystyka dwóch bohaterów, dwa motywy, jeden środek lub sposób konstrukcji świata przedstawionego oraz dwa możliwe konteksty.
Na przykład do „Lalki” przydadzą się sceny związane z uczuciem Wokulskiego, jego pracą, relacją z arystokracją i pobytem w Paryżu. Można je wykorzystać przy pytaniach o miłość, pracę, majątek, marzenia, miasto i wspomnienia. Jedna dobrze opracowana mapa lektury obsługuje więc kilka tematów.
| Czas przygotowania | Co zrobić |
|---|---|
| 0-3 minuty | Podkreśl słowa określające problem i wybierz tezę. |
| 3-7 minut | Zapisz dwa lub trzy argumenty z lektury. |
| 7-10 minut | Dobierz kontekst i określ jego funkcję. |
| 10-13 minut | Ułóż kolejność wypowiedzi oraz najważniejsze przykłady. |
| 13-15 minut | Sprawdź, czy odpowiedziałeś na temat i czy pamiętasz zakończenie. |
Nie ucz się całych akapitów słowo w słowo. Zapisuj hasła, ponieważ podczas mówienia gotowa formułka brzmi nienaturalnie i łatwo się rozpada po pytaniu komisji. Ćwicz raczej trzyminutowe rozwinięcie jednego argumentu, a potem połącz dwa lub trzy takie fragmenty w pełną wypowiedź.
Co naprawdę decyduje o wyniku ustnego egzaminu
Za ustną maturę można otrzymać 30 punktów, a do zaliczenia potrzeba 9 punktów. Oceniany jest aspekt merytoryczny obu wypowiedzi, ich kompozycja, rozmowa z komisją oraz zakres i poprawność języka.
Za część merytoryczną wypowiedzi monologowych można zdobyć 16 punktów, po 8 za każde zadanie. W pierwszym zadaniu pełna realizacja tematu wymaga połączenia zagadnienia, wskazanej lektury i kontekstu. Sama znajomość książki nie wystarczy, jeśli odpowiedź nie odnosi się do problemu z polecenia.
Komisja może zadawać pytania doprecyzowujące, dlatego nie warto kończyć nauki na wygłoszeniu monologu. Przećwicz odpowiedzi na pytania typu „Dlaczego ten kontekst jest trafny?”, „Czy bohater miał inną możliwość wyboru?” albo „Jaką funkcję pełni ten symbol?”. Właśnie wtedy wychodzi na jaw, czy rozumiesz temat, czy tylko odtwarzasz notatkę.
Najczęściej tracone punkty wynikają z ogólników, streszczania i błędów rzeczowych. Zdanie „bohater cierpi i przechodzi przemianę” jest dopiero początkiem analizy. Trzeba wskazać, co powoduje cierpienie, jak zostało przedstawione i jakie konsekwencje ma dla bohatera oraz wymowy utworu.
Jak zamienić teorię literatury w przewagę na egzaminie
Nie traktuj teorii literatury jako dodatkowej listy trudnych definicji. Potraktuj ją jak zestaw narzędzi, które pozwalają precyzyjniej mówić o tekście. Terminy takie jak symbol, groteska, parabola, motyw, konwencja czy intertekstualność mają sens tylko wtedy, gdy prowadzą do interpretacji.
Przed egzaminem wybierz około 10 pojęć, które naprawdę umiesz zastosować, i przypisz je do konkretnych lektur. Lepiej dobrze wyjaśnić funkcję groteski w „Ferdydurke” niż znać trzydzieści definicji bez żadnego przykładu.
Najpewniejsza odpowiedź nie jest najbardziej efektowna, lecz najbardziej konkretna. Gdy połączysz trafną tezę, scenę z lektury, sens użytego pojęcia i funkcjonalny kontekst, teoria literatury przestaje być ozdobnikiem, a zaczyna pracować na punkty.
