Na sprawdzianie łatwo pomylić zdanie „Ola myje samochód” ze zdaniem „Ola myje się”, choć czasowniki pokazują tu zupełnie inną relację między wykonawcą a odbiorcą czynności. Wyjaśniam, czym są strony czasownika, podaję liczne przykłady i pokazuję, jak przekształcać stronę czynną w bierną oraz rozpoznawać formę zwrotną. Dodaję też pułapki związane z czasownikami przechodnimi i nieprzechodnimi.
Najważniejsze informacje o stronach czasownika w kilku zdaniach
- Strona czynna pokazuje, że podmiot wykonuje czynność.
- Strona bierna skupia uwagę na osobie lub rzeczy, na którą czynność oddziałuje.
- Strona zwrotna wskazuje, że wykonawca czynności jest jednocześnie jej odbiorcą albo czynność zachodzi z jego udziałem.
- Stronę bierną tworzymy zwykle za pomocą czasownika „być” lub „zostać” oraz imiesłowu przymiotnikowego biernego.
- Nie każdy czasownik można zamienić na stronę bierną. Zwykle potrzebny jest czasownik przechodni.
Czym są strony czasownika i jak je rozpoznać
Strona czasownika informuje, jaka jest relacja między podmiotem a czynnością. Najpierw sprawdzam więc, kto działa, a dopiero później przyglądam się samej formie czasownika. Ten prosty sposób działa lepiej niż zapamiętywanie samych definicji.
| Strona | Przykład | Co dzieje się w zdaniu |
|---|---|---|
| Czynna | Uczeń rozwiązuje zadanie. | Uczeń wykonuje czynność. |
| Bierna | Zadanie jest rozwiązywane przez ucznia. | Zadanie podlega czynności. |
| Zwrotna | Uczeń przygotowuje się do konkursu. | Czynność dotyczy wykonawcy. |
W szkolnej gramatyce wyróżnia się najczęściej stronę czynną, bierną i zwrotną. Trzeba jednak pamiętać, że obecność słowa „się” nie zawsze oznacza, że podmiot wykonuje czynność na samym sobie. To szczegół, który często decyduje o poprawnej odpowiedzi w ćwiczeniu.
Strona czynna najlepiej pokazuje wykonawcę
W stronie czynnej podmiot jest sprawcą działania. Zdanie „Babcia piecze ciasto” od razu odpowiada na pytanie, kto wykonuje czynność. Taka konstrukcja jest najczęstsza w rozmowie, opowiadaniu i prostych instrukcjach.
Przykłady strony czynnej
- Karol naprawił rower. Karol jest wykonawcą, a rower przedmiotem działania.
- Nauczyciel wyjaśnia zasadę. To nauczyciel przekazuje informację uczniom.
- Dziewczynka podlewa kwiaty. Dziewczynka działa, a kwiaty odbierają skutki tej czynności.
- Pies pilnuje domu. Podmiot wykonuje czynność, ale nie musi ona zmieniać żadnego przedmiotu.
- Dzieci biegają po boisku. Dzieci wykonują czynność, choć zdanie nie ma dopełnienia.
Warto zwrócić uwagę na ostatni przykład. Czasownik „biegać” występuje w stronie czynnej, mimo że nie odpowiada po nim dopełnienie w bierniku. Strona czynna nie wymaga obecności przedmiotu czynności, natomiast strona bierna najczęściej tak.
Krótki test rozpoznawania
Żeby rozpoznać tę formę, zadaję pytanie „kto robi?” albo „co robi?”. W zdaniu „Michał czyta książkę” odpowiedź brzmi „Michał”, więc mamy stronę czynną. Nie trzeba szukać specjalnej cząstki ani zmieniać całego zdania.
Strona bierna pokazuje odbiorcę czynności
W stronie biernej na pierwszym miejscu stawiamy osobę lub rzecz, która podlega działaniu. „Książka jest czytana przez Michała” mówi przede wszystkim o książce, a wykonawcę czynności można nawet pominąć, na przykład „Książka jest czytana w bibliotece”.
Jak przekształcić stronę czynną w bierną
Najłatwiej przeprowadzić zmianę na konkretnym przykładzie. Zdanie „Ania napisała opowiadanie” można przekształcić w „Opowiadanie zostało napisane przez Anię”. Dopełnienie ze strony czynnej staje się podmiotem, a wykonawca pojawia się po wyrażeniu „przez”.
| Strona czynna | Strona bierna |
|---|---|
| Olek umył okno. | Okno zostało umyte przez Olka. |
| Babcia ugotowała zupę. | Zupa została ugotowana przez babcię. |
| Robotnicy budują most. | Most jest budowany przez robotników. |
| Komisja oceni prace. | Prace zostaną ocenione przez komisję. |
Forma „jest budowany” wskazuje na czynność trwającą, a „został umyty” częściej podkreśla jej zakończenie. W obu przypadkach trzeba dopasować imiesłów do rodzaju i liczby podmiotu, dlatego mówimy „zupa została ugotowana”, ale „ciasto zostało upieczone”.
Kiedy strona bierna jest przydatna
Po stronie biernej sięgam wtedy, gdy ważniejszy jest rezultat albo obiekt działania niż wykonawca. Dobrze pasuje do opisów doświadczeń, instrukcji i komunikatów, na przykład „Próbka została podgrzana do odpowiedniej temperatury”. W zwykłej rozmowie często lepiej brzmi jednak strona czynna, bo jest krótsza i bardziej bezpośrednia.
Nie należy też tworzyć strony biernej na siłę. Zdania „Dom został zbudowany przez ekipę” i „Ekipa zbudowała dom” są poprawne, ale „Bieg został pobiegnięty przez zawodnika” już nie. Nie każdy czasownik ma formę bierną.
Strona zwrotna i znaczenie słowa „się”
Strona zwrotna pojawia się wtedy, gdy wykonawca czynności jest zarazem jej odbiorcą. W zdaniu „Kasia czesze się” Kasia wykonuje czynność i kieruje ją na siebie. Gdy powiemy „Kasia czesze siostrę”, mamy już stronę czynną, choć oba zdania dotyczą czesania.
Przykłady formy zwrotnej
- Paweł ubiera się. Paweł ubiera samego siebie.
- Dziewczynka ogląda się w lustrze. Jej działanie dotyczy własnej osoby.
- Chłopiec skaleczył się w palec. To on wykonał czynność i odczuł jej skutek.
- Uczniowie przygotowują się do egzaminu. Czynność odnosi się do samych uczniów.
Najczęstszy błąd polega na uznawaniu każdego czasownika z „się” za czynność wykonywaną na sobie. W zdaniach „Ona boi się burzy” albo „Dziecko śmieje się głośno” słowo „się” jest częścią konstrukcji czasownika, ale nie oznacza mycia, ubierania czy czesania samego siebie. O znaczeniu decyduje całe zdanie, a nie jeden wyraz.
„Się” może też wskazywać na wzajemność. W zdaniu „Dwie koleżanki przywitały się” obie osoby wykonały czynność wobec siebie nawzajem. To kolejny powód, dla którego mechaniczne zaznaczanie każdego „się” jako strony zwrotnej prowadzi do pomyłek.
Czasowniki przechodnie i nieprzechodnie pomagają uniknąć błędów
Czasownik przechodni łączy się z dopełnieniem, które może stać się podmiotem w stronie biernej. Możemy powiedzieć „czytać książkę”, „malować obraz” albo „zamykać drzwi”. Dzięki temu da się utworzyć konstrukcje „Książka jest czytana”, „Obraz został namalowany” i „Drzwi są zamykane”.
Czasownik nieprzechodni nie przekazuje czynności na konkretny przedmiot. „Spać”, „biegać”, „rosnąć” i „kaszleć” nie tworzą typowej strony biernej, dlatego zdania „Łóżko zostało spane” czy „Boisko zostało biegane” są niepoprawne. Brak dopełnienia często podpowiada, że bierna zamiana się nie uda, choć sam brak dopełnienia nie jest jedynym kryterium klasyfikacji.
Przeczytaj również: Poszłeś czy poszedłeś? Poprawna forma i wyjaśnienie
Pułapki, które pojawiają się najczęściej
- Mylenie podmiotu z wykonawcą. W zdaniu „Obraz został namalowany przez Zosię” podmiotem jest obraz, ale wykonawcą Zosia.
- Pomijanie zgody gramatycznej. Poprawnie mówimy „Drzwi zostały zamknięte”, a nie „Drzwi został zamknięty”.
- Uznawanie każdego „się” za zwrotność. Trzeba sprawdzić, czy czynność rzeczywiście wraca do wykonawcy.
- Tworzenie strony biernej z dowolnego czasownika. „Czytać książkę” można przekształcić, ale „spać” już nie.
- Zmiana czasu bez potrzeby. „Nauczyciel sprawdza test” należy przekształcić jako „Test jest sprawdzany przez nauczyciela”, a nie „Test został sprawdzony”.
Podczas nauki dobrze jest zapisywać zdania parami. Najpierw tworzę prostą wersję czynną, potem bierną, a na końcu pytam, czy w zdaniu z „się” wykonawca i odbiorca czynności to ta sama osoba. Taka metoda zajmuje kilka minut, ale szybko utrwala różnicę między trzema stronami czasownika.
Jeden prosty sposób na utrwalenie przykładów
Weź dowolne zdanie, na przykład „Tata naprawia lampę”, i odpowiedz na trzy pytania. Kto działa? Tata. Co podlega działaniu? Lampa. Czy czynność wraca do wykonawcy? Nie. Dzięki temu bez zgadywania rozpoznasz stronę czynną, a po przekształceniu „Lampa jest naprawiana przez tatę” także bierną.
Najlepiej ćwiczyć na zdaniach z codziennego życia, ponieważ łatwiej wtedy zrozumieć sens niż przy przypadkowych formach z podręcznika. Gdy zapamiętasz relację między wykonawcą, czynnością i odbiorcą, przykłady stron czasownika przestaną być zestawem definicji, a staną się logicznym opisem tego, co dzieje się w zdaniu.
